Türkiye'nin şarap bölgeleri

Türkiye, bağ alanında dünyanın ilk beş ülkesi arasında. Ama Türkiye’yi bir “şarap ülkesi” olarak düşünmek çoğumuza hâlâ yabancı gelir. Bu yazıda ülkenin şarap haritasına bakıyoruz: Hangi bölgeler öne çıkıyor, iklim ve rakım onları nasıl şekillendiriyor ve şarap işletmeleri nerede toplanıyor?

Büyük bağ, küçük şarap

Tarım ve Orman Bakanlığı’nın bağcılık sektör belgesine göre Türkiye yaklaşık 401 bin hektar bağ alanıyla dünyada beşinci sırada. Ama üretilen üzümün %50,6’sı sofralık, %39’u kurutmalık; şaraplık ve şıralık üzümün payı yalnızca %10,4.

Şarap tarafında da tablo küçük. Turgut Cabaroğlu’nun Bakanlık kayıtlarına dayanan 2023 tarihli çalışmasına göre Türkiye’de 178 kayıtlı şarap işletmesi var ve 2021’de 82 milyon litre şarap üretildi. Aynı çalışmaya göre sektör kapasitesinin ancak yarısını kullanıyor.

Haritaya genel bakış

WSET’in Türkiye değerlendirmesine göre ülkede üç ana iklim kuşağı var:

• Batı ve güney kıyıları: Sıcak Akdeniz iklimi.
• Karadeniz: Ilıman deniz iklimi. Ancak Orta ve Doğu Karadeniz kıyısında büyüme mevsimindeki aşırı yağış yüksek hastalık baskısı yaratıyor; bu kesim ticari bağcılığa pek uygun değil.
• İç ve Doğu Anadolu: Sıcak, hatta çok sıcak karasal iklim.

Burada belirleyici olan rakım. Türkiye’nin ortalama yüksekliği 1.140 metre. WSET’e göre yükseklik bağları serinletiyor, olgunlaşmayı uzatıyor ve üzümün asiditesini, yani tazeliğini korumasına yardım ediyor. Doğudaki 2.000–3.000 metrelik yaylalar ise bağcılık için fazla yüksek.

Aynı kaynağa göre dört bölge, yani Ege, Güneydoğu, Trakya ve İç Anadolu, ülkenin şaraplık üzümünün yaklaşık %85’ini üretiyor. Şarap işletmelerinin dağılımı ise farklı bir tablo çiziyor:

Kaynak: Cabaroğlu (2023), Tarım ve Orman Bakanlığı Tütün ve Alkol Dairesi kayıtları.

Bu iki tablo yan yana konunca ilginç bir durum ortaya çıkıyor: Doğu ve Güneydoğu, şaraplık üzümün önemli bir kısmını yetiştiriyor ama işletmelerin yalnızca 11’i orada. Üzüm doğuda yetişiyor, şarabın büyük kısmı batıda yapılıyor.

Trakya ve Marmara: İşletmelerin merkezi

Marmara, 76 işletmeyle şarap işletmesi sayısında ilk sırada. Cabaroğlu’nun çalışmasına göre işletmelerin en çok bulunduğu il 34 işletmeyle Tekirdağ; onu 22 işletmeyle Çanakkale izliyor. WSET bölgeyi Kuzey Trakya ve Gelibolu Yarımadası’nı da içine alan Kıyı Trakya olarak iki alt bölgeye ayırıyor.

Bölgenin bir başka özelliği, şarap turizmi. Cabaroğlu, ülkenin bilinen başlıca bağ rotaları arasında Trakya Bağ Rotası’nı sayıyor.

Ege: Şarabın kalbi

WSET’e göre Ege, ülke şarabının yaklaşık %30’unu üreten en önemli bölge. Bölge üç alt bölgeye ayrılıyor:

• Adalar: Bozcaada ve Gökçeada.
• Kıyı Ege: Urla, Selçuk, Bodrum ve Datça.
• İç Ege: Manisa, Denizli ve Uşak.

Şarap işletmesi sayısında Ege 62 işletmeyle ikinci sırada; İzmir’de 26, Denizli’de 16 kayıtlı işletme var. Cabaroğlu, bilinen bağ rotaları arasında Trakya’nın yanında Urla Bağ Yolu ve Denizli’deki Çal Bağ Yolu’nu sayıyor. Bakanlık belgesine göre Ege, şaraplık ya da sofralık ayırmadan toplam üzüm üretiminde de Türkiye’nin ilk bölgesi.

İç Anadolu: Kapadokya ve Kalecik

WSET İç Anadolu’yu iki alt bölgeye ayırıyor: Kalecik ve Kapadokya. Bölgede 20 kayıtlı şarap işletmesi var.

Kapadokya, yerli beyaz üzüm Emir’in yurdu. Bağlar 1.000 metrenin üzerindeki rakımlarda, volkanik tüften oluşmuş topraklarda yer alıyor. Kalecik ise adını taşıyan kırmızı üzümün, Kalecik Karası’nın yetiştiği Kızılırmak kıyısındaki bölge. Bu iki üzümün hikâyesini Anadolu’nun yerli üzümleri yazımızda ayrıntılı anlattık.

Doğu ve Güneydoğu: Yerli kırmızıların yurdu

WSET’in sınıflandırmasında Elazığ ve Diyarbakır, “Güneydoğu” bölgesi altında ele alınıyor ve bu bölge önemde Ege’nin hemen ardından geliyor. Burası yerli kırmızı üzümler Öküzgözü ve Boğazkere’nin yurdu. Öküzgözü bağları Elazığ çevresinde genellikle 1.000–1.200 metre yükseklikte; kışlar sert, yazları gece ile gündüz arasında büyük sıcaklık farkı var.

Bölgenin az bilinen bir köşesi de Mardin. Dicle Kalkınma Ajansı’nın 2021 raporuna göre:

• Mardin, Türkiye’de bağ alanı en geniş üç ilden biri. Ancak dekar başına verim düşük; il ortalaması 445 kilogram.
• Şaraplık ve şıralık üzümler Midyat’ta yoğunlaşıyor: İlçenin yaklaşık 122 bin dekarlık bağının 52 bin dekar kadarı bu amaçla dikilmiş.
• Midyat çevresindeki Tur Abdin bölgesinin köklü bir şarap geleneği var. Rapor, kendine özgü bir üretim süreci olan Süryani şarabının desteklenmesini öneriyor.
• Bölgede en çok dikilen çeşit Mazrona. Kerküç, Razakı ve Zeyti gibi başka yerel çeşitler de var.

Buna rağmen 2022 kayıtlarına göre Güneydoğu Anadolu’da 6, Doğu Anadolu’da 5 kayıtlı şarap işletmesi bulunuyor.

Karadeniz ve Akdeniz

Karadeniz, yağış fazlası ve hastalık baskısı yüzünden ticari bağcılığa en az uygun bölge; 2022 kayıtlarında yalnızca iki şarap işletmesi var. Bölgenin şarap için en bilinen üzümü, Yeşilırmak havzasındaki Tokat yöresinin beyaz üzümü Narince.

Akdeniz ise Bakanlık belgesine göre toplam üzüm üretiminde Ege’nin ardından ikinci bölge. Ancak bu üretimin çoğu şaraba gitmiyor; bölgede 7 kayıtlı şarap işletmesi var.

Kısacası

Türkiye’nin şarap haritasında iki ayrı merkez var: Şarabın çoğunun yapıldığı batı (Trakya ve Ege) ve yerli kırmızı üzümlerin yetiştiği doğu (Elazığ, Diyarbakır, Mardin). İç Anadolu ise rakımı ve volkanik topraklarıyla ikisinin arasında kendine özgü bir yer tutuyor.

Bölgeleri ve yerli üzümleri Anadolu bağ haritası aracımızda birlikte inceleyebilirsin. Kapadokya’nın Emir’i gibi yüksek asiditeli üzümlerin köpüklü şaraptaki yerini Perlajın bilimi yazımız anlatıyor.

Bir hata mı fark ettin? Bize yaz, hemen düzeltelim.