Türkiye'nin coğrafi işaretli içkileri

Bir içkinin adı bazen bir yerin adıdır: Champagne, Cognac, Scotch. Bu adları yalnızca o bölgede, o bölgenin kurallarına göre yapılan içkiler taşıyabilir. Bunu sağlayan sisteme coğrafi işaret denir. Peki Türkiye’de hangi içkilerin adı bu şekilde korunuyor? Bu yazıda Türk Patent ve Marka Kurumu’nun kayıtlarına ve bu kayıtları inceleyen bir akademik çalışmaya dayanarak bu sorunun cevabını arıyoruz.

Coğrafi işaret nedir?

Coğrafi işaret, belirli bir bölgeyle özdeşleşmiş bir ürünün adını koruyan bir tescildir. Türkiye’de 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu iki tür coğrafi işaret tanımlar:

Kanun bunların yanında bir de geleneksel ürün adı tanımlar: Bir ürünü tarif etmek için en az otuz yıldır kullanıldığı kanıtlanan, belirli bir coğrafi alana bağlı olmayan adlar.

Tescilli bir adı yalnızca tescil belgesindeki şartlara uyan ürünler kullanabilir. Rakının en az %40 alkollü olması ve Türkiye’de yetişen anasonla yapılması gibi şartlar, işte bu belgelerden gelir.

Rakamlarla Türkiye’de coğrafi işaret

Süleyman Akkaşoğlu’nun 2024’te yayımlanan çalışmasına göre 29 Ocak 2024 itibarıyla Türkiye’de 1.516 tescilli coğrafi işaret vardı. Bunların 1.350’si gıda ürünü, 37’si içecekti. İçeceklerin 25’i alkolsüz, 12’si alkollüydü.

Tescilli alkollü içkiler

Aynı çalışmaya göre tescilli 12 alkollü içkinin hepsi menşe adı olarak tescil edilmiş. Bunların yedisi Türk, beşi yabancı kökenli:

Rakı

Türkiye’nin en bilinen coğrafi işaretli içkisi rakıdır. Türk Patent ve Marka Kurumu’nun kayıtlarına göre “Rakı”, 136 numaralı menşe adı olarak 18 Haziran 2010’da tescil edilmiş. Coğrafi alanı bütün Türkiyedir; kanun, menşe adında istisnai durumlarda bir ülkenin tamamının coğrafi alan olabileceğine izin verir. Tescil belgesindeki üretim şartlarını rakı rehberimizde ayrıntılı anlattık.

Geleneksel Türk likörleri

Listenin az bilinen kısmı, beş meyve likörüdür: gül ve kayısı (2008), ahududu, vişne ve çilek (2011). Hepsi “Geleneksel Türk … Likörü” adıyla, menşe adı olarak tescilli.

Türkiye’de korunan yabancı adlar

Listedeki beş yabancı ad, Türkiye’de de koruma altındadır. Bu yüzden Türkiye’de de bir viskiye “Scotch”, bir köpüklü şaraba “Champagne” ya da bir brendiye “Cognac” denebilmesi için ürünün o bölgelerin kurallarına uyması gerekir. Bu kuralları viski bölgeleri ve Perlajın bilimi yazılarımızda anlattık.

Şarap neden listede yok?

Listede Champagne ve Douro gibi yabancı şarap adları var, ama tek bir Türk şarabı yok. Akkaşoğlu’nun çalışmasına göre Ocak 2024 itibarıyla tescilli bir Türk şarabı bulunmuyordu. İlk şarap başvurusu, “Avşa Ada Karası Şarabı” için 2022’de yapılmıştı ve o tarihte inceleme aşamasındaydı.

Türkiye’de tescilli olan, şarabın kendisi değil, şaraplık üzümlerdir. Bu fark önemli: Üzümün tescili, o üzümün belirli bir bölgede yetiştiğini korur; o üzümden yapılan şarabın nasıl üretileceğine dair bir kural koymaz.

Tescilli şaraplık üzümler

Türk Patent ve Marka Kurumu kayıtlarında yerli şaraplık üzümlerden bazıları şunlar:

Denizli Çalkarası’nın tescil belgesi, bir coğrafi işaret şartnamesinin ne kadar ayrıntılı olabileceğini gösteriyor. Belgeye göre üzüm Denizli’nin Çal ilçesinde, deniz seviyesinden yaklaşık 850 metre yükseklikte yetişiyor. Taneleri morumsu siyah, orta iri, etli ve sulu; hem şarap yapımında hem kurutmalık olarak kullanılıyor.

Mardin’den de bir örnek var: Dicle Kalkınma Ajansı’nın raporuna göre Midyat’ın yerel üzüm çeşitlerinden Karfoki, 2021’de coğrafi işaret aldı.

Bu üzümlerin nerede yetiştiğini Anadolu bağ haritası aracımızda, karakterlerini de Anadolu’nun yerli üzümleri yazımızda bulabilirsin.

Alkolsüz tarafta da üzüm var

Tescilli 25 alkolsüz içeceğin 22’si mahreç işareti, 3’ü menşe adı. Listede beş şerbet, üçer kahve, ikişer şalgam, ayran, şıra, hoşaf, salep ve çay ile birer hardaliye, dut şurubu, aşlama, boza ve nektar var. Şıra ve hardaliye, üzümden yapılan geleneksel alkolsüz içeceklerdir; yani üzümün tescilli hikâyesi bağdan kadehe giden yolun yalnızca bir kolu.

Kısacası

Türkiye’de coğrafi işaretle korunan alkollü içkiler rakı ve beş geleneksel likörden ibaret. Yerli şaraplık üzümler tescilli, ama şarabın kendisi için yapılan ilk başvuru 2024 başı itibarıyla henüz sonuçlanmamıştı.

Bir hata mı fark ettin? Bize yaz, hemen düzeltelim.